Atik Mustafa Paşa Camii

Tarihi Yapı Dini Yapı

Fatih · Balat · İstanbul

Ayvansaray'da, Haliç kıyısına ve Blakherna surlarına iki yüz metre kadar mesafede duran küçük bir Bizans kilisesi; içindeki Hazreti Câbir makamı yüzünden halk arasında Hz. Câbir Camii diye bilinir. 2024'te biten restorasyon, tuğla cepheyi, freskleri ve cam zeminin altındaki Bizans döşemesini yeniden ortaya çıkardı.

Devamını oku

Atik Mustafa Paşa Camii ziyaret bilgileri

Ziyaret süresi: 20–30 dk

Atik Mustafa Paşa Camii'ne genel bakış

Atik Mustafa Paşa Camii, tarihî yarımadanın kuzeybatı ucunda, Ayvansaray'da, surların Haliç'e indiği köşede duran küçük bir Bizans kilisesidir. Halk arasındaki adı Hazreti Câbir Camii'dir, çünkü içinde Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin sancaktarı sayılan sahabi Câbir'in makamı bulunur. Yapının Bizans dönemindeki adı kesin değildir: uzun süre Aziz Petrus ve Markos Kilisesi sanıldı, bugün daha çok Blakherna Sarayı'na bağlı Aya Tekla Kilisesi olduğu düşünülür.

Kaynaklara göre İmparator Theophilos'un kızı Tekla dokuzuncu yüzyılda burada küçük bir ibadet yerini genişletti, I. İsaakios Komnenos da 1059'da yapıyı görkemli biçimde yeniden yaptırdı. Anna Komnena, büyükannesi Anna Dalassena'nın burada sık sık dua ettiğini yazar. Kilise, II. Bayezid'in sadrazamı Koca Mustafa Paşa tarafından camiye çevrildi; 1546 tarihli vakıf defteri onu paşanın Kocamustafapaşa'daki camisiyle birlikte kaydeder.

Atik Mustafa Paşa Camii'nde ne görülür

Dışarıdan bakıldığında yapının kilise kimliği hiç saklanmamıştır. Almaşık tuğla ve taş duvarlar, tuğla kemerlerle çerçevelenen pencere dizileri ve doğu uçta üç yüzlü üç apsis Orta Bizans işçiliğini açıkça gösterir. Plan kapalı Yunan haçıdır; kubbeyi taşıyan kemerler ve L biçimli payeler Bizans'tandır, kasnaksız basık kubbe ise Osmanlı döneminde yeniden örülmüştür. Yapının avlusu yoktur, önündeki ahşap son cemaat yeri geç dönem eklentisidir.

İçeride mihrap eski apsisin eksenine yerleştirilmiştir. Apsis çıkıntısının yanındaki hücre Hz. Câbir'in makam-türbesidir; girişini yaldızlı ışınsal bir Mahmud güneşi süsler. Dış cephedeki mermer güneş saati ile girişin karşısında Şatır Hasan Ağa'nın 1692-93'te yaptırdığı çeşme de gezinin parçasıdır.

2021'de başlayan Vakıflar restorasyonu yapının en önemli bulgularını ortaya çıkardı. İç mekân yaklaşık bir metre toprakla dolmuştu; kazıda Bizans'ın özgün kotunda opus sectile döşeme bulundu. Sökülen renkli mermer kaplamaların yerine yapılmış mermer taklidi freskler ve batı duvarında bir cehennem tasviri parçası da bu çalışmada tespit edildi. Harimin zemini çelik taşıyıcı üzerinde cam döşemeyle kapatıldı, altındaki seramik, mozaik parçaları ve Osmanlı şeşhaneleri ışıklandırılarak sergileniyor.

Atik Mustafa Paşa Camii'ne ne zaman gitmeli?

Cami namaz vakitleri dışında gezilir; sabah geç saatler ile öğle-ikindi arası en rahatıdır. Mahalle camisi ölçeğinde olduğu için namaz araları kapısı kapalı bulunabilir. Cam zemin çoğu zaman halıyla örtülüdür, altındaki buluntuları görmek isterseniz görevliye sorun. Gezi yirmi ile otuz dakika sürer; Blakherna Meryem Ana Kilisesi, Tekfur Sarayı ve Balat sokakları aynı yürüyüşe kolayca girer.

Atik Mustafa Paşa Camii'ne ulaşım

En kolay yol T5 Eminönü-Alibeyköy tramvayıdır: Ayvansaray durağı camiye yaklaşık 110 metre uzaklıktadır. Eminönü'nden binen aktarmasız gelir, Balat durağı da 600 metre güneydoğuda kalır. Haliç vapurunun Ayvansaray iskelesi 250 metre uzaklıktadır; Karaköy ve Eyüp yönünden deniz yolu da iyi bir seçenektir.

Giriş ücretsizdir, bilet ya da randevu gerekmez. Kadınlar başlarını örter, omuz ve dizler kapalı olur, ayakkabılar kapıda çıkarılır. Makamda dua eden ziyaretçileri fotoğraflamayın ve sesinizi alçaltın.

Atik Mustafa Paşa Camii nerede?

Cami, tarihî yarımadanın kuzeybatı ucunda, Ayvansaray'da, altıncı tepenin Haliç'e inen eteğinde durur. Haliç kıyısı yaklaşık 150 metre kuzeydoğuda, kara surlarının Blakherna kesimi 190 metre batıdadır. Blakherna Meryem Ana Kilisesi 120 metre batıda, Tekfur Sarayı 600 metre güneybatıda kalır.

Haritalar'da aç

Atik Mustafa Paşa Camii hakkında sıkça sorulan sorular

Atik Mustafa Paşa Camii gezisi ne kadar sürer?

Ziyaret genellikle 20–30 dakika sürer.

Atik Mustafa Paşa Camii'ne giriş ücretli mi?

Hayır, cami ibadete açıktır ve girişi ücretsizdir; Hz. Câbir makamı için de ücret alınmaz, bilet ya da randevu gerekmez. Namaz vakitlerinde ziyaret yerine ibadete yer açmak gerekir. Küçük bir mahalle camisi olduğu için namaz araları kapısı kapalı bulunabilir.

Camiye neden Hazreti Câbir Camii deniyor?

İçinde, Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin sancaktarı olduğu kabul edilen Câbir el-Ensârî'nin makamı bulunduğu için. Kaynaklar adını Câbir b. Abdullah ya da Câbir b. Semüre diye iki türlü verir. Burası bir makamdır, mezarın burada olduğunu gösteren bir kayıt yoktur; eski apsisin yanındaki hücreye yerleştirilmiştir.

Yapının Bizans dönemindeki adı nedir?

Kesin bilinmiyor. Uzun süre havariler Petrus ve Markos'a adanmış bir kilise sanıldı, sonra Blakherna Sarayı'na bağlı Aya Tekla Kilisesi olduğu ileri sürüldü ve bugün bu görüş ağır basar. Bazı güncel yayınlarda geçen Hristos Pantepoptes adı ise Zeyrek'teki Eski İmaret Camii'ne aittir.

Restorasyonda ne bulundu?

2021-2024 çalışmasında zemindeki bir metrelik dolgu kazıldı ve Bizans'ın özgün kotunda opus sectile döşeme çıktı. Duvarlarda mermer taklidi freskler ile batı duvarında bir cehennem tasviri parçası belgelendi. Harim cam zeminle kapatıldı, buluntular altında ışıklandırılarak sergileniyor.

Yakında başka ne görülür?

Blakherna Meryem Ana Kilisesi ve ayazması yaklaşık 120 metre batıda, kara surlarının Haliç'e inen ucu ile Anemas Zindanları birkaç yüz metre ötededir. Tekfur Sarayı Müzesi 600 metre güneybatıda, Balat'ın renkli sokakları ise güneydoğu yönünde başlar.