Büyük Valide Han

Tarihi Yapı Han ve Kervansaray

Fatih · İstanbul

Mercan'da, Çakmakçılar Yokuşu boyunca uzanan İstanbul'un en büyük ticaret hanı. Kösem Sultan'ın on yedinci yüzyılda yaptırdığı üç avlulu yapı, iki katlı revakları, kubbeli odaları ve köşesindeki Bizans kulesiyle bugün de çalışan atölyelere ev sahipliği yapar.

Devamını oku

Büyük Valide Han ziyaret bilgileri

Ziyaret süresi: 30 dk – 1 sa

Büyük Valide Han'a genel bakış

Büyük Valide Han, Mercan'da Çakmakçılar Yokuşu ile Uzunçarşı arasındaki yamacı kaplayan, İstanbul'un en büyük ticaret hanıdır. IV. Murad ile Sultan İbrahim'in annesi Kösem Sultan, Üsküdar'daki Çinili Külliyesi'ne gelir sağlamak üzere on yedinci yüzyılın ortasında yaptırmıştır; Evliya Çelebi'ye göre han, Cerrah Mehmed Paşa'nın sarayının yerine kurulmuştu.

On dokuzuncu yüzyılda han İstanbul'daki İranlı tüccarların merkeziydi; Tebriz yolundan gelen Azeriler halı ve ipek ticaretini buradan yürütürdü. Avludaki Mescid-i İrâniyân'ın çevresinde yapılan muharrem âyinleri, 1927'de yasaklanana kadar Avrupalı seyircilerin de izlemeye geldiği büyük bir gösteriydi.

Han 1906'da kısmen çöktü, 1926'da Han-ı Sağir denen küçük avlusu yıkıldı, 1931'de valilik odalarda oturulmasını yasakladı. Yüzlerce hissedara bölünen yapı bugün bakımsızdır, ama hâlâ çalışır durumdadır.

Büyük Valide Han'da ne görülür

Han üç avludan oluşur. Çakmakçılar Yokuşu'ndaki kapıdan üçgen biçimli küçük birinci avluya girilir; asıl mekân, iki katlı revakların çevrelediği 63'e 66 metrelik ikinci avludur. Alt kat odaları beşik tonozlu, üst kat odaları kubbelidir; 153'ü ilk iki avluda, 57'si üçüncü avluda olmak üzere toplam 210 oda bulunduğu söylenir. Üst kat revaklarının çoğu zamanla duvarla kapatılıp odaya çevrilmiştir.

Yapının en şaşırtıcı parçası, üçüncü avlunun kuzey köşesindeki kare kesitli taş kuledir. Handan yüzyıllar önce yapılmış bir orta Bizans yapısıdır ve tarihî kaynaklarda adı geçmez; "İrene Kulesi" adını, on altıncı yüzyılda şehre gelen Pierre Gilles'in çevre halkından duyduğu söylentiye borçludur. Yüksekliği kaynaklara göre 17 ile 27 metre arasında verilir. Melchior Lorichs'in 1550'lerde çizdiği İstanbul panoramasında kule bütün heybetiyle görülür.

Avlularda bugün kalıpçı ve dökümcü atölyeleri, tekstil depoları ve birkaç küçük kahve vardır; ortadaki Şiî mescidi de ayaktadır.

Büyük Valide Han'a ne zaman gitmeli?

Han biletli bir anıt değil, çalışan bir iş hanıdır: hafta içi kepenkler açıkken, sabahla akşamüstü arasında gidin. Cumartesi tempo düşer, pazar günü ve dinî bayramlarda çevredeki bütün çarşı bölgesiyle birlikte sessizleşir. Avlunun fotoğrafı için sabahın erken saatleri, gölgeler avluyu doldurmadan en iyisidir.

Çatıya çıkış 2017'de kapatıldı; kubbelerin üstünde zıplayan ziyaretçiler bir kısmını çökertmişti. Sosyal medyada dolaşan çatı karelerine bakıp yola çıkmayın: Süleymaniye ve Haliç manzarası bugün ancak üst kattaki kahvelerin teraslarından görülüyor.

Büyük Valide Han'a ulaşım

T1 tramvayının Beyazıt-Kapalıçarşı durağından Mahmutpaşa Yokuşu üzerinden yaklaşık on dakika yürünür; Eminönü durağında inenler Sultanhamam'dan Çakmakçılar Yokuşu'na tırmanır. M2 metrosunun Vezneciler istasyonu da Kapalıçarşı'nın içinden geçilerek yürüme mesafesindedir.

Giriş ücretsizdir, bilet ya da randevu yoktur; kapıdan girip avluları dolaşabilirsiniz. Burası bir müze değil, insanların çalıştığı bir yerdir: atölyelerin içini izinsiz fotoğraflamayın, yük arabalarının yolunu kapatmayın, mühürlü kapıları zorlamayın. Zemin bozuk ve eğimlidir, rahat ayakkabı gerekir.

Büyük Valide Han nerede?

Han, tarihî yarımadanın üçüncü tepesinin Haliç'e bakan yamacında, Sultanhamam'dan Beyazıt'a çıkan Çakmakçılar Yokuşu ile Uzunçarşı arasındaki yamacı baştan başa kaplar. Kapalıçarşı güneybatıda, Mısır Çarşısı ile Eminönü iskeleleri kuzeyde kalır; Süleymaniye batıdaki sırtta yükselir, hanın tam karşısında ise Büyük Yeni Han durur.

Haritalar'da aç

Büyük Valide Han hakkında sıkça sorulan sorular

Büyük Valide Han gezisi ne kadar sürer?

Ziyaret genellikle 30 dakika – 1 saat sürer.

Büyük Valide Han'a giriş ücretli mi?

Hayır, giriş ücretsizdir; bilet, randevu ya da rehber gerekmez. Han biletli bir anıt değil, kapısı çarşıya açılan çalışan bir iş hanıdır, avlularda serbestçe dolaşabilirsiniz. İlan edilmiş bir ziyaret tarifesi de yoktur: kapılar içerideki atölyelerin mesaisine göre açılır, bu yüzden hafta içi gündüz saatlerinde gidin.

Büyük Valide Han'ın çatısına çıkılabiliyor mu?

Hayır. Sosyal medyada ünlenen kubbeli çatı 2017'de kapatıldı; ziyaretçiler kubbelerin üstünde zıplayıp bir kısmını çökerttiği ve sprey boyayla yazı yazdığı için çatı kapısı mühürlendi ve uyarı levhası asıldı. Benzer bir manzarayı üst kattaki kahvelerin teraslarından yasaksız görebilirsiniz.

Büyük Valide Han'ı kim yaptırdı?

I. Ahmed'in eşi, IV. Murad ile Sultan İbrahim'in annesi Kösem Sultan, Üsküdar'daki Çinili Külliyesi'ne gelir sağlamak için yaptırdı. Yapım yılı kaynaklarda ayrışır: TDV İslâm Ansiklopedisi IV. Murad'ın saltanatını (1632-1640) işaret eder, Vikipedi Kösem Sultan'ın öldürüldüğü yıl olan 1651'i verir.

Handaki Bizans kulesi nedir?

Üçüncü avlunun kuzey köşesindeki kare kesitli taş kule, handan yüzyıllar önce yapılmış bir orta Bizans yapısıdır; tabanı 12'ye 12 metredir. Tarihî kaynaklarda adı geçmez, "İrene Kulesi" adını on altıncı yüzyılda Pierre Gilles'in çevre halkından duyduğu söylentiye borçludur. Bugün hanın yapıları arasında sıkışmış durumdadır.

Büyük Valide Han'ın İranlı tüccarlarla bağı nedir?

On dokuzuncu yüzyılda Osmanlı-İran ticareti canlanınca Tebriz yolundan gelen Azeri tüccarlar hanı merkez yaptı; halı ve ipek ithalatı buradan yürütüldü. Avludaki Mescid-i İrâniyân ayaktadır ve muharrem âyinleri 1927'de yasaklanana kadar burada yapılırdı. Kur'an'ın İstanbul'daki ilk gizli baskıları da handaki İranlı matbaalardan çıktı.