Vefa Kilise Camii

UNESCO Dünya Mirası

Tarihi Yapı Dini Yapı

Fatih · İstanbul

Vefa'da, Süleymaniye'nin birkaç yüz metre batısında duran Orta Bizans kilisesi; fetihten kısa süre sonra camiye çevrildi. Devşirme mermer başlıklı beş bölümlü dış narteksi, Konstantinopolis'teki Palaiologos mimarisinin en tipik örneklerinden sayılır.

Devamını oku

Vefa Kilise Camii ziyaret bilgileri

Ziyaret süresi: 20–35 dk

Vefa Kilise Camii'ne genel bakış

Vefa Kilise Camii, Süleymaniye'nin birkaç yüz metre batısında, Vefa semtinin yokuş sokakları arasında duran bir Bizans kilisesidir. Halk arasında ve tabelasında Molla Gürani Camii diye de geçer. Bizans dönemindeki adanması kesin değildir: yaygın görüş burayı Karbounaria denen kömür pazarı mahallesindeki Aziz Theodoros Kilisesi sayar, ancak Thomas Mathews bu adlandırmanın "kesinlikten çok uzak" olduğunu yazar; hangi Theodoros olduğu, asker aziz Tyron mu Stratelates mi, bilinmez.

Yapım tarihi de tartışmalıdır. Duvar örgüsüne bakan Wolfgang Müller-Wiener ile Çelik Gülersoy ana kiliseyi onuncu ya da on birinci yüzyıla koyar; Türkçe kaynakların bir bölümü on birinci yüzyılın sonu ile on ikinci yüzyılın başını, I. Aleksios dönemini önerir. Güney ve batıdaki iki büyük yeraltı sarnıcı burada bir manastır bulunduğuna işaret eder. Kilise, fetihten kısa süre sonra Fatih'in hocası ve İstanbul'un ilk müftüsü Molla Gürani tarafından camiye çevrildi.

Vefa Kilise Camii'nde ne görülür

Asıl görülecek şey batı cephesidir. Ana kilisenin önüne Palaiologos döneminde eklenen beş bölümlü dış narteks iki katlı bir kemer düzeniyle kurulur: altta mermer sütunçelere oturan gözler, üstte tuğla boşaltma kemerleri içinde pencereler. Sütunlar, başlıklar ve korkuluk levhaları devşirmedir; Kültür Envanteri bunları altıncı yüzyıla tarihler. Başlıklardaki üzüm salkımları matkapla dantel gibi oyulmuş, levhalara tekerlek rozetler ve örgülü bantlar işlenmiştir. Richard Krautheimer bu cepheyi kentteki Palaiologos mimarisinin en tipik örneklerinden sayar.

Ana gövde dört sütunlu kapalı haç planındadır ve her kenarı yaklaşık dokuz metredir. Duvarlarda Orta Bizans'ın gizli tuğla tekniği kullanılmıştır: tuğla sıralarının biri geriye çekilip harca gömülür, bu yüzden harç bantları tuğladan kat kat kalın görünür. Kubbe yüksek ve çok pencereli bir kasnağa oturur, kasnağın tuğla saçağı dalgalıdır. Dış narteksin üstündeki üç küçük kubbenin yanlardakiler dilimli, ortadaki kaburgalıdır ve üçü de bir zamanlar mozaikle kaplıydı. İç mekân bugüne kadar sıvadan hiç arındırılmadı, bu yüzden harimde Bizans süslemesi görülmez.

Vefa Kilise Camii'ne ne zaman gitmeli?

Cami namaz vakitleri dışında gezilir; sabah geç saatler ile öğle-ikindi arası en rahatıdır, cuma öğlesinden kaçının. Cemaati küçük bir mahalle camisi olduğu için kapı namaz araları kilitli bulunabilir, en güvenli yol bir vaktin hemen öncesinde ya da sonrasında gitmektir. Cephe dar bir sokağa baktığından öğleye doğru gölge azalır, oyma başlıklar da en iyi o saatte okunur.

2017'de başlayan restorasyon 2021'de bitti, tuğla ve taş dokusu temizlendi. Gezi yirmi ile otuz beş dakika sürer; Süleymaniye, Kalenderhane Camii, Şehzade Camii ve Bozdoğan Kemeri yürüme mesafesindedir ve hepsi aynı yarım güne sığar.

Vefa Kilise Camii'ne ulaşım

En yakın durak M2 metrosunun Vezneciler-İstanbul Üniversitesi istasyonudur, yaklaşık 450 metre. T5 Eminönü-Alibeyköy tramvayının Küçükpazar durağı 570 metre, T1 tramvayının Laleli-Üniversite durağı 740 metre, Beyazıt-Kapalıçarşı durağı ise 960 metre uzaklıktadır. Eminönü'nden yürümek yaklaşık bir kilometredir ve son bölümü diktir.

Giriş ücretsizdir, bilet ya da randevu gerekmez. Kadınlar başlarını örter, omuz ve dizler kapalı olur, ayakkabılar kapıda çıkarılır; namaz sırasında içeride dolaşılmaz. Cephe fotoğrafı için sokak dar olduğundan geniş açı işe yarar. Ünlü Vefa Bozacısı yüz metre güneydedir, aynı yürüyüşe girer.

Vefa Kilise Camii nerede?

Cami, tarihî yarımadanın üçüncü tepesinde, Süleymaniye ile Şehzadebaşı arasındaki Vefa semtinin dar ve yokuş sokakları içinde durur. Süleymaniye Camii yaklaşık 300 metre doğuda, Kalenderhane Camii 350 metre güneyde, Bozdoğan Kemeri 400 metre batıda kalır; kuzeydeki yamaç yarım kilometre aşağıda Haliç kıyısına iner.

Haritalar'da aç

Vefa Kilise Camii hakkında sıkça sorulan sorular

Vefa Kilise Camii gezisi ne kadar sürer?

Ziyaret genellikle 20–35 dakika sürer.

Vefa Kilise Camii'ne giriş ücretli mi?

Hayır, cami ibadete açıktır ve girişi ücretsizdir; bilet ya da randevu gerekmez. Selâtin camilerinden farklı olarak burası küçük cemaatli bir mahalle camisidir, bu yüzden namaz araları kapısı kilitli olabilir. Bir namaz vaktinin hemen öncesinde ya da sonrasında gitmek en güvenlisidir.

Vefa Kilise Camii eskiden hangi kiliseydi?

Kesin bilinmiyor. Yaygın görüş burayı Karbounaria mahallesindeki Aziz Theodoros Kilisesi sayar; gerekçe, çevrenin Bizans dönemindeki kömür pazarı adıyla özdeşleştirilmesidir. Thomas Mathews bu adlandırmanın kesin olmadığını yazar, hangi Theodoros'a adandığı da bilinmez.

Camideki mozaikler bugün görülebiliyor mu?

Hayır. Dış narteksin üç kubbesi de mozaikle kaplıydı; güney ve orta kubbedekiler 1937'de M. I. Nomides yönetiminde temizlenmişti. Bir kaynağa göre 2007'de neredeyse tamamen yok olmuştu, Kültür Envanteri'ne göre 1979'dan beri badana altında. Harimin sıvası hiç raspa edilmedi.

Camiyi neden Molla Gürani Camii diye anıyorlar?

Kiliseyi fetihten kısa süre sonra camiye çeviren kişi, Fatih'in hocası ve İstanbul'un ilk müftüsü Molla Gürani'dir (ölümü 1488). Ad oradan gelir. Bir ayrıntı karıştırılmasın: TDV İslâm Ansiklopedisi onun kendi camisini ve kabrini Aksaray'da gösterir, bu yapıda değil.

Yapının en eski parçası hangisi?

Cephedeki devşirme mermerler. Sütunlar, oyma başlıklar ve korkuluk levhaları Erken Bizans döneminden gelir; Kültür Envanteri bunları altıncı yüzyıla tarihler, yani onları taşıyan kiliseden yüzyıllarca eskidirler. Beş bölümlü dış narteksin kendisi ise on üçüncü yüzyıl sonrasıdır.