Doğu Timor

Hayır, vize gerekiyor ama önceden başvuru yok. Dışişleri Bakanlığı'na göre sınır kapılarında 30 gün kalış süreli vize veriliyor; Dili havalimanına inen yolcu vizesini pasaportuna aldırır, ücret 30 ABD dolarıdır ve yalnızca nakit ödenir. Endonezya kara sınırından girecekseniz kural farklıdır: orada kapıda verilmez, önceden izin alınması gerekir.

Dili limanından feribotla iki buçuk saatte, hızlı tekneyle bir saatte ulaşılır; seferler her gün değildir, dönüşü önceden ayarlayın. Ada, 2016'daki bir araştırmada resif başına düşen balık çeşitliliğinde dünyada birinci çıktı. Dalış merkezleri ve basit pansiyonlar vardır, elektrik güneş paneliyle üretilir ve akşam saatlerinde kesilir.

Teknik tırmanış değildir ama yorucudur. Hato Builico köyünden başlanır, gece yarısından sonra yürünür ve yaklaşık üç saatte 2.963 metrelik zirveye çıkılıp gün doğumu beklenir. Yol taşlı ve diktir, zirvede sıcaklık sıfıra yaklaşır; mont, ışık ve rehber şart. Kuru mevsimde, haziran ile eylül arasında yapılır.

Gerçek ve ciddiye alınmalı. Tuzlu su timsahları kuzey ve güney kıyılarında, nehir ağızlarında ve bataklıklarda yaşar, son yıllarda saldırılar arttı. Timsah ülkenin kuruluş efsanesinde kutsal sayıldığı için yerel halk her zaman uzak durmaz. Nehir ağzında, bataklık kenarında ve tenha kıyılarda yüzmeyin, yerel uyarılara ve tabelalara uyun.

Mutfak Portekiz, Endonezya ve yerel geleneğin karışımıdır. Yaygın yemekler ızgara balık, tavuk ya da keçi etiyle pişen ikan sabuko, mısır ve kabak yahnisi batar daan ile pirinçtir. Portekiz mirası olarak taze ekmek her yerde bulunur. Ülkenin imzası, dağ yamaçlarında gölgede yetişen organik arabica kahvedir; Dili'nin kahvecilerinde tazesi içilir.

İçmeyin. Musluk suyu içmeye uygun değil. Şişe suyu kullanın, buzdan ve yıkanmış çiğ gıdadan kaçının.

Soldan trafik.

Türk ehliyetinin yanında uluslararası sürücü belgesi gerekli.

Serbest. Alkol serbesttir; Katolik bir ülke olduğu için dinsel bir kısıt yoktur, Endonezya ile Avustralya'dan gelen biralar her dükkânda bulunur. Köylerde palmiyeden yapılan tuak ve daha sert damıtılmış hâli içilir, ikram edilirse reddetmek kaba karşılanır. Trafikte alkol denetimi zayıftır ama yollar tehlikelidir: dağ yolları dar ve uçurumludur, aydınlatma yoktur, gece motosikletliler farsız gider. İçtiyseniz direksiyona geçmeyin.

Kapalı giyim beklenir. Toplum Katolik ve muhafazakârdır, kıyafet konusunda beklenti bölgenin geri kalanından daha ölçülüdür. Kadınlar için omuz ve dizi kapatan giysi kasabada ve köyde rahat ettirir; kiliseye girerken bu zaten şarttır ve pazar ayini kalabalıktır. Erkeklerin kasabada üstsüz dolaşması hoş karşılanmaz. Plajda mayo sorun değildir ama Dili'nin şehir plajlarında yerli kadınlar giyinik yüzer. Resmî dairelerde ve toplantılarda kapalı ayakkabı beklenir.

Kısıtlı. Manzara, kasaba ve pazar için kısıt yoktur. Askerî tesislerin, polis noktalarının, havalimanı kontrol alanlarının ve Endonezya sınır hattının fotoğrafını çekmeyin. Asıl hassasiyet kültüreldir: uma lulik denen kutsal evler, mezarlar ve tören alanları izin isteyen yerlerdir, bazılarında çekim tümüyle yasaktır ve yaklaşmadan önce köyden birine sorulur. İnsanların, özellikle çocukların yakın planını almadan önce izin isteyin. Dron uçurmak için önceden izin gerekir.

Yasal ama tanınmıyor. Eşcinsel ilişki suç değildir ve hiçbir zaman bağımsız Doğu Timor ceza kanununda suç sayılmadı; ceza kanunu ayrıca cinsel yönelim nedeniyle işlenen suçları ağırlaştırıcı sebep sayar. Buna karşılık eşcinsel evlilik ya da birliktelik tanınmaz. Dili'de 2017'den bu yana onur yürüyüşü yapılıyor ve dönemin başbakanı desteklemişti; bu bölgede alışılmadık bir açıklıktır. Yine de toplum kilise etkisiyle muhafazakârdır, kırsalda ölçülü davranmak önerilir.

Katı. Uyuşturucu maddelerin tamamı yasaktır; esrar dâhil hiçbir madde için istisna ya da kişisel kullanım hoşgörüsü yoktur. Bulundurma ve ticaret ağır hapis cezasıyla karşılanır, turistler için ayrıcalık tanınmaz ve yargı süreci uzun sürer. Havalimanı denetimi sıkıdır, Bali ile Darwin bağlantılı yolcular ayrıca kontrol edilir. Bavulunuzu kimseye emanet etmeyin, reçeteli ilaçlarınızı orijinal kutusunda ve raporuyla taşıyın.

• Polis: 112 — Ulusal polis PNTL'nin acil hattıdır. Sistem her yerde aynı hızda çalışmaz, Dili dışında yanıt gecikir; kırsalda köy muhtarına ya da kilise görevlisine başvurmak çoğu zaman daha hızlı sonuç verir. Konuşma Tetum ya da Portekizce yürür, İngilizce her zaman bulunmaz.
• Ambulans: 110 — Ana hastane Dili'deki Guido Valadares Ulusal Hastanesi'dir. Kasabalarda küçük sağlık merkezleri vardır, donanım sınırlıdır ve ciddi vakalar uçakla Darwin ya da Bali'ye taşınır. Tıbbi tahliyeyi kapsayan sigorta bu ülkede gerçekten şarttır.
• İtfaiye: 115 — İtfaiye ve sivil savunma hattıdır; yangının yanında sel ve heyelan ihbarları da bu numaraya düşer. Yağmur mevsiminde dağ yollarında heyelan sıktır ve köyleri günlerce kesebilir; yola çıkmadan önce güzergâhın açık olduğunu doğrulayın.
• Türkiye temsilciliği: +62 21 525 62 50 — Ülkede T.C. büyükelçiliği yoktur; Doğu Timor'a 2003'ten bu yana Cakarta Büyükelçiliği akreditedir. Adresi Jl. H.R. Rasuna Said Kav. 1, Kuningan, Jakarta 12950'dir, e-posta adresi [email protected]'dir. Dili'den Cakarta'ya doğrudan uçuş yoktur, aktarma gerekir; bu yüzden pasaport kaybı gibi durumlarda önce telefonla görüşün. Nerede olursanız olun T.C. Dışişleri Bakanlığı Konsolosluk Çağrı Merkezi'ne +90 312 292 29 29 numarasından 7 gün 24 saat ücretsiz ulaşabilirsiniz; pasaport kaybı, gözaltı, kaza, hastaneye kaldırılma ve ölüm gibi durumlarda ilk aranacak numaralardan biridir.

Ziyaret için en uygun dönem: Mayıs–Eylül.

Nakit ve Kredi kartı yaygın olarak kabul ediliyor.